تنفس صحیح تنفسی است که در نهایت شخص رو به کیفیت مشخصی در حجم اکسیژن ورودی، میزان سرعت ورود و خروج هوا، و حتی نحوه ریکاوری و زمان استراحت لازم برای عضلات تنفسی میرسونه، باید توجه داشت که مکانیسم تنفس از تاثیرگذارترین مهارت ها در فن بیان و سخنوری و همچنین آواز است. بدون داشتن مهارت در تنفس صحیح شما نمی تونید یک صدای استاندارد و حرفه ای داشته باشید. تمرینات تنفسی مقدمه ای برای انجام تمرینات صداسازی است.
آنچه می خوانید
مکانیزم تنفس
تنفس خودکار (ناآگاهانه)
برای شروع، بهتر است با مکانیزم تنفس آشنا بشیم. تنفس یک فرآیند طبیعی است که با تولد شروع میشه و با مرگ به پایان میرسه. هیچ کس به یک نوزاد، هنر تنفس رو آموزش نمیده! نرخ تنفس توسط نیاز بدن به اکسیژن تنظیم میشه. بطور مثال اگر شخص نشسته باشد و خودش را وادار به فعالیت نکند، نرخ تنفس تقریباً 12 الی 16 بار در دقیقه خواهد بود. اما اگر به خواب برید، نرخ تنفس، کاهش پیدا میکنه؛ یا اگر ورزش کنید، افزایش پیدا میکنه.
باید در نظر داشته باشید این نوع تنفس برای حفظ زندگی یا در واقع بقا، بصورت اتوماتیک اتفاق می افته و نیازی به کنترل آگاهانه ندارد.
عملکرد پرده دیافراگم
عملکرد پرده دیافراگم
اما بیاید تا نحوه عملکرد پرده دیافراگم و ورود هوا به داخل ریه ها رو باهم بررسی کنیم:
هوا به دلیل تفاوت فشار جوی در داخل و خارج از بدن ما، وارد بدن میشه. این تفاوت فشار به دلیل عملکرد عضله دیافراگم اتفاق می افته. این پرده با حرکت رو به پایین یک خلاء جزئی در ریهها ایجاد میکنه. از آنجا که فشار خارجی از داخلی بیشتره، هوا از طریق بینی و یا دهان وارد بدن شده، از طریق حلق به نای، درخت نای و سپس به ریهها وارد میشه.
عضله دیافراگم سینه را از شکم جدا میکنه. ریهها بافت اسفنجی دارن و دارای عضله نیستند، به همین دلیل برای انبساط یا انقباض در حالت دم و بازدم، به دیافراگم، حرکات عضلانی سینه، پشت، و حتی شکم نیاز دارن. عضله دیافراگم از جلو به استخوان سینه و پایین ترین دنده و از پشت به ستون فقرات متصل شده که به صورت گنبدی شکل از این نقاط به سمت فرورفتگی سینه گسترش پیدا میکنه.
ازآنجایی که دنده ها در قسمت جلوی بدن به نسبت دنده های پشتی در سطح بالاتری قرار گرفتن، قسمت پشتی پرده دیافراگم حین گسترده شدن به نسبت قسمت جلویی در سطح پایین تری قرار میگیره. هنگامی که این پرده منقبض میشه، گنبد دیافراگم پایین میاد، احشا شکمی فشرده میشه و باعث برجسته شدن قسمت بالای شکم میشه.
فرایند خروج هوا از ریه ها
فرایند خروج هوا پیچیده تر از ورود هوا به بدنه. در این زمینه عوامل متعددی دخیل هستند:
1- ریه ها حالت ارتجاعی دارند و پس از منبسط شدن تمایل دارند به شکل اولیه خود بازگردند.
2- هنگامی که دیافراگم از فشار دادن و فشرده کردن آنها دست کشید، اندام های شکم و دیواره شکم به شکل و محل اصلی خودشون بر می گردند. و در نهایت عضلات دنده ای و عضلات شکم به دفع هوا کمک می کنند.
تنفس عادی یا بهتره بگیم تنفسی که شخص برای ادامه زندگی و بقا به صورت طبیعی انجام میده شامل سه مرحله است:
1- ورود آهسته هوا یا به اصطلاح دم
2- خروج یا آزادسازی هوا یا به اصطلاح بازدم
3- دوره انتظار یا ریکاوری قبل از شروع تنفس بعدی
اگه شما شروع به تجزیه و تحلیل این فرآیند طبیعی کنید، ممکنه از حالت یا روند طبیعی خودش خارج بشه چرا که اون رو تحت کنترل آگاهانه قرار دادید. تفاوت اصلی بین تنفس برای بقا و تنفس برای صحبت کردن یا آواز در میزان آگاهی در انجام این پروسه است.
افسانه ای به نام تنفس دیافراگمی
تنفس تنها با حرکت نزولی دیافراگم انجام می شه. با حرکت نزولی دیافراگم، ریه ها به سمت پایین کشیده شده، در نتیجه افزایش ظرفیت موثر ریه ها و ایجاد خلاء جزئی که قبلاً بهش اشاره کردیم باعث میشه هوای بیرون به درون بدن وارد بشه. حرکت قابل مشاهده در قسمت فوقانی شکم نتیجه جابجایی احشا و عضلات شل شدۀ شکمه! برخی از افراد این حرکت رو با حرکت دیافراگم اشتباه می گیرن که باید بدونید دیافراگم نمی تونه تا این حد پایین بیاد.
میزان حرکت شکم به سمت جلو و یا قفسه سینه به سمت بالا، بستگی به عمق تنفس و میزان اکسیژن مورد نیاز دارد. در واقع در اکثر موارد در وضعیت بدنی استاندارد، اکسیژن مورد نیاز برای صحبت کردن با حرکت شکم تامین می شود. ولی در مواردی که سخنران نیاز به اکسیژن بیشتر و نفس عمیق تری دارد و یا هنگامی که آواز می خوانید حرکت قفسه سینه هم اضافه می شود.
بنابراین استفاده از حرکت شکم یا قفسه سینه یک تکنیک نیست بلکه صرفا به عمق تنفس و میزان اکسیژن ورودی بستگی دارد. نکته مهم اینجاست که بسیاری از افراد به دلیل وضعیت نامناسب بدن به هنگام نشستن و ایستادن که نتیجه آن افتادگی شانه ها و فشار قفسه سینه به ریه ها می شود در حالت معمولی امکان حرکت شکم به سمت جلو را پیدا نمی کنند. وضعیت نامناسب و غیراستاندارد بدن این افراد، در مواردی که نیازی به حرکت قفسه سینه نیست، منجر به حرکت قفسه سینه می شود.
تمرین تشخیصی تنفس
یک تمرین عملی برای مشخص شدن این موضوع تنفس به صورت درازکش و خوابیده است. اگر روی زمین دراز بکشید و البته برای جلوگیری از فشار به ناحیه کمر کمی زانوهاتون رو خم کنید و شروع به تنفس کنید متوجه می شوید که برای تنفس معمولی و حجم کم اکسیژن که در صحبت کردن های معمولی و فعالیت های کم فشار روزانه مورد نیاز است، هیچ نیازی به حرکت فقسه سینه وجود ندارد.
حرکت قفسه سینه در امتداد حرکت شکم برای تامین اکسیژن بیشتر و تنفس عمیق تر است. از این منظر تنفس شکمی و تنفس سینه ای دو تکنیک تنفسی و دو موضوع جدا نیست. آنچه مهم است وضعیت درست و استاندارد قرارگیری بدن است. اگر وضعیت بدن شما مناسب نباشد تنفس صحیح امکان پذیر نیست.
حجم اکسیژن در تنفس شکمی و سینه ای
وضعیت بدنی استاندارد (noble posture)
برای آنکه وضعیت بدنی استاندارد خود را بشناسید تمرین زیر را در دو مرحله انجام دهید:
1- وضعیت قرارگیری شانه ها
در کنار دیوار بایستید، دستان خود را قلاب کنید و جلوی هشتی جناغ سینه قرار دهید. بدون اینکه آرنج ها از هم باز شود دست ها را بالای سر ببرید. به محل قرارگیری شانه ها در این حالت دقت کنید. سپس دست ها را رها کنید. در حالتی که دست ها را رها می کنید باید شانه ها در همان حالت قبلی باشد.
مدتی به این وضعیت جدید و نحوه قرارگیری شانه ها دقت کنید. سپس راحت بشینید. میزان تفاوت قرارگیری شانه ها در وضعیت قبلی با وضعیت فعلی (هنگام راحت نشستن) نشان دهنده میزان افتاده بودن شانه ها است.
2- وضعیت قرارگیری گردن
مجددا تمرین قبل را انجام دهید و سپس دست ها را رها کنید. به وضعیت شانه ها دقت کنید و حالا به فاصله سر تا دیوار توجه کنید. اگر سر به نسبت دیوار جلوتر قرار گرفته است، این وضعیت نشان دهنده خمیده بودن و یا افتاده بودن گردن شماست.
فرم استاندارد وضعیت بدن
در حالت صحیح مهره های پشت گردن نباید قابل لمس و برجسته باشند. به دلیل استفاده مکرر و طولانی از گوشی های هوشمند و لپ تاپ در بیشتر افراد گردن به سمت جلو متمایل شده است. بنابراین در یک وضعیت صحیح بدنی شخص می باید علاوه بر محل قرارگیری شانه ها به وضعیت گردن هم توجه نماید. با رسیدن به وضعیت استاندارد بدنی می توانید به انجام تمرینات تنفسی بپردازید.
چهار مرحله تنفس آگاهانه برای سخنرانی و آواز
همان طور که قبل تر گفتیم، تنفس طبیعی شامل سه مرحله است، این مراحل معمولاً به طور آگاهانه کنترل نمی شوند. اما باید بدونید زمانی که تنفس صحیح و آگاهانه در خدمت تولید صوت، در فن بیان ، سخنوری و آواز خواندن درمیاد، مرحله تعلیق بهش اضافه میشه و دارای چهار مرحله است:
1- دم
2- تعلیق
3- بازدم کنترل شده (آواسازی)
4- دوره انتظار یا ریکاوری قبل از شروع تنفس بعدی
این مراحل باید تحت کنترل و آگاهانه اتفاق بیفتن تا زمانی که به واکنشهای شرطی تبدیل بشن. برای اینکه این مراحل شرطی شده و به عبارت ساده تر تبدیل به مهارت بشن باید تمرین های تنفسی منظم و مرتبی رو بهمراه استاد انجام بدید. این فرایند ممکن است تا چند ماه زمان ببرد. پس بهتر است عجله نکنید و با صبوری تمریناتتون رو انجام بدید.
بسیاری از خواننده ها یا سخنرانان کنترل آگاهانه تنفس رو قبل از اینکه تبدیل به یک عادت بشه کنار می گذارن و همیشه با یکسری مشکلات مزمن سرو کله میزنن. لطفا توجه داشته باشید که این پروسه تنفسی از همه مهمتر برای یک خواننده حرفه ای لازم و ضروریه، اما از آنجایی که ما برای یک گفتار موثر یا حتی سخنرانی از مکانیزم یکسانی با آواز برخورداریم، پیشنهاد میکنم مقاله را دنبال کنید.
اولین مرحله: دم
مرحله استنشاق اکسیژن یا در واقع دم، برای فن بیان و سخنوری یا آواز سریعتر از حالت معمول هست. مقدار هوای استنشاق شده بیشتر و اکسیژن، عمیقتر از تنفس طبیعی به داخل ریه وارد میشه.
اگه فرصت کافی وجود داشت، شخص باید از طریق بینی نفس بکشه تا بتونه یک هوای تمیز تر، گرم تر و مرطوب تر رو تجربه کنه. اما زمانی که فرصت کافی برای تنفس از طریق بینی وجود نداره، شخص باید از طریق دهان و بینی به طور همزمان نفس بکشه. اینکار بیشترین مقدار اکسیژن رو در کمترین زمان ممکن، فراهم می کنه.
باید بدونید که تنفس صحیح به طور معمول از طریق بینی انجام می شه مگر زمانی که بدن به اکسیژن بیشتری نیاز داره، در این مرحله دهان با سرعت بسیار بیشتری برای جذب مقادیر بیشتری از هوا وارد عمل میشه. درواقع بینی برای فیلتر کردن، گرم کردن و حتی اضافه کردن رطوبت به هوای ورودی طراحی شده. برای انجام این عملکردها، طوری ساخته شده که ورود هوا رو هم کند می کنه.
دومین مرحله: تعلیق
مرحله تعلیقِ تنفس برای فن بیان و سخنرانی یا آواز خواندن هیچ شباهتی به تنفس طبیعی ندارد. در تنفس طبیعی به نظر می رسد، پایان فرآیند دم با آغاز فرآیند بازدم ادغام می شود و هیچ مرز مشخصی بین آنها وجود ندارد.
با این حال، در تنفس صحیح و آگاهانه، پس از یک دم کامل اکسیژن باید بلافاصله به حالت تعلیق دربیاد. هدف از لحظه تعلیق، آماده سازی مکانیزم پشتیبانی تنفسی برای آواسازی است.
تعلیق به وضعیتی گفته می شود که هوا را در حفره دهانی نگه می دارید و در هنگام مکث یا سکوت ، هوا را خارج نمی کنید. این تکنیک به شما کمک می کند که هوای تنفسی را مدیریت کرده و از هدر دادن آن خودداری کنید.
مرحله سوم: بازدم
بازدمِ کنترل شده در هماهنگی با تارهای صوتی، پروسه آواسازی و تولید صدا رو به وجود میاره. طول دوره بازدم نسبت به شرایط و مقدار باقیمانده از یک جمله تعیین میشه. در تنفس طبیعی، به دلیل شل شدن دیافراگم و عمل ماهیچهها و اندامهای مختلف که قبلاً توضیح داده شد، اکسیژن نسبتاً سریع از بدن خارج میشه. با این حال، در دکلمه، سخنوری یا آواز، اکسیژن باید حفظ شده و به آرامی آزاد بشه، چرا که اکسیژن، ابزار ما برای تولید آواست. ابزاری که شدت و قدرت صدا و یا بلندی و کمی صدا رو میتونه تعیین کنه.
وضعیت حنجره در مرحله تعلیق و بازدم بسیار پراهمیته! انقباض بیش از اندازه تارهای صوتی یا شل بودن تارهای صوتی هر کدوم میتونه مشکلات زیادی رو به همراه داشته باشه. این مسئله را تنها باید به همراه یک استاد تمرین با تجربه بررسی کنید.
مرحله چهارم: ریکاوری
در پایان هرتنفس صحیح باید یک لحظه کوتاه وجود داشته باشد که تمام عضلات مرتبط با مکانیزم تنفس آرام شده و به حالت استراحت وارد شوند.
ماهیچهها وظیفه انقباض خود را زمانی به بهترین شکل انجام میدهند که فرصت کافی برای استراحت و ریکاوری وجود داشته باشد. اگر مرحله ریکاوری ناکافی و کم باشه، عضلات ممکن است با هربار دم مجدد، بیشتر و بیشتر منقبض شوند.
نقش مهم ورزش های هوازی در تنفس صحیح
از نظر عملکرد و ساختار، نیمه پایینی ریه ها به نسبت نیمه بالایی به مویرگ های بیشتری مجهزه. این به این معناست که نیمه پایینی در خارج کردن اکسیژن و حذف دی اکسید کربن از جریان خون کارآمدتره. افراد کم تحرکی که به طور منظم ورزش نمی کنند، تنفس کم عمقی دارند و بنابراین در تبادل اکسیژن با دی اکسید کربن ناکارآمدتر هستند.
از طرف دیگه، افرادی که چندین بار در هفته به مدت حداقل بیست دقیقه به تمرینات هوازی می پردازند، سیستم قلبی عروقی خودشون رو تمرین می دن تا با حداکثر بازدهی کار کند. اگر قصد دارید به صحبت کردن یا سخنرانی به چشم یک حرفه نگاه کنید پیشنهاد میکنم از ورزش های هوازی هرچند کم یا کوتاه مدت غافل نشید، چرا که نه تنها بر بهبود سیستم قلبی عروقی تاثیر شگرفی داره، بلکه از منظر تأثیر تمرینی بر روی کل سیستم تنفسی اثر گذاره.
0 دیدگاهها